De blauwbilgorgel

Ik ben de blauwbilgorgel,
Mijn vader was een porgel,
Mijn moeder was een porulan,
Daar komen vreemde kind’ren van.
.   Raban! Raban! Raban!

Ik ben een blauwbilgorgel,
Ik lust alleen maar korgel,
Behalve als de nachtuil krijst,
Dan eet ik riep en rimmelrijst.
.  Rabijst! Rabijst! Rabijst!

Ik ben een blauwbilgorgel,
Als ik niet wok of worgel,
Dan lig ik languit in de zon
En knoester met mijn knezidon.
.  Rabon! Rabon! Rabon!

Ik ben een blauwbilgorgel,
Eens sterf ik aan de schorgel,
En schrompel als een kriks ineen
En word een blauwe kiezelsteen.
.  Ga heen! Ga heen! Ga heen!

Cees Buddingh’

Parafrase

Als ik het gedicht in mijn eigen woorden samenvat, gaat hij over het leven. Iemand wordt geboren met een vader en een moeder. De vader en moeder hebben ieder hun eigen identiteit, en het kind door hun mengeling van genen ook. De ik-figuur beschrijft wat hij eet, en in welke situaties hij iets anders eet. Ook beschrijft hij zijn activiteiten en wat hij doet wanneer hij dat niet doet. Ten slotte beschrijft hij dat hij eens dood zal gaan.

1: De woordlaag 

Woordbetekenis
blauwbilgorgel = dit woord staat niet in Van Dale Professional
blauwbillen = bepaald runderras
gorgel = 1. strottenhoofd 2. keel, hals
porgel = dit woord staat niet in Van Dale Professional
porulan = dit woord staat niet in Van Dale Professional
Raban = dit woord staat niet in Van Dale Professional
korgel = dit woord staat niet in Van Dale Professional
riep = 1. kant van de straat; dit woord staat echter niet als voedingsmiddel in Van Dale Professional
rimmelrijst = dit woord staat niet in Van Dale Professional
Rabijst = dit woord staat niet in Van Dale Professional
wokken = 1. in een wok roerbakken
wok = soort van grote braadpan met een bolvormige bodem, die op een steun kan worden geplaatst, m.n. gebruikt in de Chinese keuken
worgel = dit woord staat niet in Van Dale Professional
worgelen = dit woord staat niet in Van Dale Professional
knoester = dit woord staat niet in Van Dale Professional
knoesteren = dit woord staat niet in Van Dale Professional
knezidon = dit woord staat niet in Van Dale Professional
Rabon = dit woord staat niet in Van Dale Professional
schorgel = dit woord staat niet in Van Dale Professional
kriks = dit woord staat niet in Van Dale Professional

Zinsconstructies
De zinsconstructies zijn correct.

Stijlfiguren
Enumeratio:
Tweemaal in het gedicht is er sprake van (een beperkte) opsomming, oftewel enumeratio.
* De dingen die de ik-figuur eet als de nachtuil krijst: riep en rimmelrijst.
* De dingen die hij doet als hij niet languit in de zon ligt: wok of worgel.

Parallellisme:
Er is op meerdere niveaus sprake van parallellisme in dit gedicht.
* De tweede, derde en vierde strofe beginnen met dezelfde versregel, met ‘Ik ben een blauwbilgorgel’. De eerste strofe begint met de regel ‘Ik ben de blauwilgorgel’. Syntactisch gezien zijn alle eerste regels van de strofes gelijk of nagenoeg gelijk aan elkaar.
* Regel 2 en 3 lopen syntactisch gezien ook parallel. De zinsopbouw is in beide regels: [Mijn] + [één van de ouders] + [was] + [een] + [onbekend woord wat die ouder was].
* Op woordniveau vindt er ook parallellisme plaats. In versregel 5, 10, 15 en 20 wordt in de versregels steeds driemaal hetzelfde woord of dezelfde woordcombinatie herhaald.

Neologisme:
Alle genoemde woorden onder het kopje ‘Woordbetekenis’ (zie hierboven) zie ik als neologismen. Sommige woorden staan wel ik het woordenboek genoemd, maar ik vind de genoemde betekenissen niet van toepassing op het gedicht.

Paranomasia:
Er zijn meerdere paranomasia’s in dit gedicht: woordspelletjes waarbij woorden in de tekst bijna aan elkaar gelijk zijn. Dit gaat op voor de volgende woorden: porgel, korgel, worgel en schorgel. Opvallend is dat dat deze woorden in elke strofe aan het einde van de tweede versregel staan.

Homonymie:
In de tekst komen homonymen voor: woorden met een gelijke spelling en klank, maar met een verschillende betekenis. Dit geldt voor de volgende (deel)woorden.
* blauwbil – kent de betekenis van een bepaald rundras, maar in dit gedicht een andere, naar mijn interpretatie.
* gorgel – kent de betekenis van een strottenhoofd, keel of hals, maar in dit gedicht naar mijn idee een andere.
* riep – kent als zelfstandig naamwoord de betekenis van de kant van de straat, maar in dit gedicht volgens mij wederom een andere.
* wok – kent de betekenis van een soort van grote braadpan met een bolvormige bodem, maar in dit gedicht een andere.

2: De klanklaag

Rijmschema
Het rijmschema is: aabbb aaccc aaddd aaeee

Dit rijmschema kent geen naam.

Eindrijm
In dit gedicht is sprake van eindrijm.
* blauwbilgorgel – porgel – korgel – worgel – schorgel (vrouwelijk rijm)
* porulan – van – raban (mannelijk rijm)
* krijst – rimmelrijst – rabijst (mannelijk)
* zon – knezidon – rabon (mannelijk)
* ineen – kiezelsteen – haan (mannelijk)

Gelijk rijm
Er is ook sprake van gelijk rijm: volrijm van dezelfde woorden zonder betekenisverschil. Dit is het geval in versregel 1, 6, 11 en 16, waarin viermaal op de eindpositie het woord ‘blauwbilgorgel’ genoemd wordt.

Alliteratie
In de volgende gevallen is sprake van alliteratie.
* riep – rimmelrijst
* wok – worgel
* lig – languit
* knoester – knezidon
* schorgel – schrompel

Klinkerrijm
In het gedicht komt ook klinkerrijm voor.
* wok – worgel
* lig – ik – in
* schorgel – schrompel – word

3: De metrische laag 

Metrum
Het metrum van ‘De blauwbilgorgel’ is als volgt.

– V V – V – V
V – V – V – V
V – V – V – V –
V – V – V – V –
V – V – V –

– V V – V – V
V – V – V – V
V – V – V – V –
V – V – V – V –
V – V – V –

– V V – V – V
V – V – V – V
V – V – V – V –
V – V – V – V –
V – V – V –

– V V – V – V
V – V – V – V
V – V – V – V –
V – V – V – V –
V – V – V –

Het gedicht is duidelijk jambisch: de meest voorkomende versvoet is een jambe ( V – ). In elke strofe is het metrum hetzelfde. Elke strofe kent ook dezelfde afwijkingen: in de eerste versvoet van elke strofe wordt een trochee ( – V ) geplaatst in plaats van een jambe, en de laatste versvoeten van de eerste en tweede versregel in elke strofe zijn niet volledig.  

4: De beeldlaag 

Beeldspraak
De vele neologismen in dit gedicht, waarvan de betekenissen niet bekend zijn, zorgen ervoor dat je zelf kunt invullen wat de nieuwe woorden betekenen. Je kunt de neologismen opvatten als figuurlijke woorden waarvoor je zelf de concrete betekenis mag bedenken. De onderliggende laag is voor elke lezer dus persoonlijk.

De ‘opgeroepen wereld’
Omdat elke lezer zelf mag weten hoe hij de onbekende woorden interpreteert, is ook de ‘opgeroepen wereld’ per persoon verschillend.

5: De grafische laag 

Strofe-indeling
Het gedicht bestaat uit vier strofes met elk een gelijk aantal versregels.

Typografie
Alle tekst is in een niet opvallend lettertype en in een gangbare lettergrootte weergegeven. De uitlijning van het gedicht is links. Alleen in de laatste versregel van elk gedicht wordt er iets ingesprongen.

Dichtvorm
Deze vorm van het gedicht kent geen typerende naam.

Verdeling van de zin over de strofe
Ala we het leestekengebruik laten leiden, lijkt het erop dat in elke strofe de eerste vier regels samen één zin vormen. Pas na vier versregels volgt er een punt.

Echter als we het hoofdlettergebruik laten leiden, lijken al deze regels op zichzelf zinnen te zijn. Elke versregel begint namelijk met een hoofdletter.

Wanneer ik mijn eigen gevoel volg, zouden de zinnen soms uit één versregel bestaan en soms uit twee of drie versregels bestaan. Zie voor mijn interpretatie van wat zinnen zijn het kopje ‘Hoofdlettergebruik’ hieronder.

Leestekens
Er worden veel leestekens gebruikt in dit gedicht. Het leestekengebruik komt echter niet overeen met het hoofdlettergebruik. Er wordt tienmaal aan het einde van de versregel een komma geplaatst, terwijl de volgende versregel begint met een hoofdletter. Ook wordt er tweemaal aan het einde van een versregel géén leesteken geplaatst, terwijl de volgende versregel begint met een hoofdletter.

Zie voor het volgens mij correcte gebruik van leestekens het cursief weergegeven gedeelte in het kopje ‘Hoofdlettergebruik’ hieronder.

Hoofdlettergebruik
Elke versregel begint met een hoofdletter. Het hoofdlettergebruik komt echter niet overeen met het leestekengebruik. Er wordt tienmaal aan het begin van de versregel een hoofdletter geplaatst, terwijl de voorgaande versregel eindigde met een komma. Ook wordt er tweemaal aan het begin van een versregel een hoofdletter geplaatst, terwijl er aan het einde van de voorgaande versregel géén leesteken geplaatst is.

Zelf zou ik op de volgende plaatsen wel en geen leestekens en hoofdletters plaatsen: Ik ben de blauwbilgorgel. / Mijn vader was een porgel. / Mijn moeder was een porulan. / Daar komen vreemde kind’ren van. / Raban! Raban! Raban! // Ik ben een blauwbilgorgel. / Ik lust alleen maar korgel. / Behalve als de nachtuil krijst: / dan eet ik riep en rimmelrijst. / Rabijst! Rabijst! Rabijst! // Ik ben een blauwbilgorgel. / Als ik niet wok of worgel, / dan lig ik languit in de zon / en knoester met mijn knezidon. / Rabon! Rabon! Rabon! // Ik ben een blauwbilgorgel. / Eens sterf ik aan de schorgel / en schrompel als een kriks ineen / en word een blauwe kiezelsteen. / Ga heen! Ga heen! Ga heen!

Over de dichter 

Cornelis Buddingh’ (roepnaam: Kees, schrijversnaam: C. Buddingh’, 1918-1985) was een Nederlands dichter en prozaïst. Ook vertaalde hij uit het Engels, onder meer de toneelspelen van William Shakespeare. Hij debuteerde in 1941 met zijn bundel ‘Het geïrriteerde lied’, geredigeerd door schrijver Ed. Hoornik. Buddingh’ dankt zijn bekendheid vooral aan de gedichten De blauwbilgorgel (1943) en Pluk de dag (1966). Buddingh’ schreef een aantal gorgelrijmen, waarvan ‘De blauwbilgorgel’ het beroemde oerrijm is. De gorgelrijmen worden wel gerekend tot nonsenspoëzie of ‘light verse’. Dat is slechts ten dele juist, want de gorgelrijmen hebben vaak een dubbele bodem. De ogenschijnlijke vrolijkheid herbergt vrijwel altijd een diepe weemoed en ook de dood is in de rijmen vaak niet ver weg. De stijl van Buddingh’ wordt gekenmerkend als zo neutraal mogelijk, laconiek-humoristisch, en het noteren van alledaagse observaties. “Sinds Buddingh”, zo dichtte Remco Campert, “verwachten veel mensen van poëzie een avondje lachen”. In de In Memoriam-gedichten echter speelden daarnaast ook het verdriet, de woede en de onmacht een rol.

Over de gorgelrijmen

In de gorgelrijmen maakte de blauwbilgorgel zijn entree in onze literatuur, gevolgd door de gringergoriaan (die ontstaat als men een traptree overslaat), de bozbezbozzel, de jenk en de domoorworm. Met woordgrapjes en originele rijmen creëerde C. Buddingh’ een bundel nonsenspoëzie die zich kan scharen in de traditie van schrijvers als Christian Morgenstern en Lewis Carroll. De blauwbilgorgel was het Nederlandse neefje van de ‘bluebillgurgle’ die door de kinderboekenschrijfster Edith Nesbit in het leven was geroepen, maar het wereldje van fantasiedieren was toch vooral aan Buddingh”s eigen vernuft ontsproten. De bundel legde de basis voor zijn reputatie als grappige dichter, wat curieus mag heten voor een werkje waarin het de meeste dieren tenslotte droevig vergaat. Die spanning tussen vrolijkheid en melancholie zou ook in het latere werk van de dichter herhaaldelijk terugkeren.

Plaatsing in de tijd

Het gedicht komt uit 1943. Buddingh’ bedacht het gedicht toen hij in het sanatorium ‘Zonnegloren’ in Soest werd verpleegd voor tuberculose en er een Engels kinderverhaal met de titel ‘bluebillgurgle’ te lezen kreeg. In het sanatorium begon hij met het schrijven van gorgelrijmen, waarvan ‘De blauwbilgorgel’ het beroemde oerrijm is. In 1943 was tevens de Tweede Wereldoorlog gaande.

Interpretatie

Ik verdeel het gedicht in twee onderdelen: in woorden met een bekende betekenis en woorden met een ónbekende betekenis. Als je alleen de bekende woorden leest, lees je een gedicht dat op elk mens van toepassing is. Iedereen is verwekt door een vader en moeder, iedereen eet doorgaans hetzelfde voedsel en af en toe iets anders, iedereen onderneemt doorgaans dezelfde activiteiten en af en toe iets anders, en iedereen gaat dood. Ik interpreteer het gedicht als een samenvatting van het leven.

De vele neologismen in dit gedicht, de woorden waarvan de betekenissen níet bekend zijn, zorgen ervoor dat je zelf kunt invullen wat deze woorden betekenen. Je kunt ze opvatten zoals je wilt. De betekenissen van deze woorden zijn voor elke lezer dus persoonlijk.

Omdat de bekende woorden op iedereen van toepassing zijn en iedereen aan de onbekende woorden zijn eigen invulling mag geven, is het gedicht, naar mijn interpretatie, een weerspiegeling van elk mogelijk leven. Het gedicht beschrijft het leven van elk mens, dier of ander organisme.

De enumeratio, het parallellisme, de paranomasia, het rijmschema, alle soorten rijm en het metrum zorgen er volgens mij voor dat het gedicht lekker leest. Naar mijn idee is er geen diepere betekenis aan verbonden. Ik denk dat de dichter deze elementen gebruikt heeft om het gedicht zo luchtig, helder en duidelijk mogelijk te houden en zo tegenwicht te bieden aan alle neologismen.

7 reacties op De blauwbilgorgel

  1. Marieke zegt:

    Vanuit welke stroming is dit gedicht geschreven?

  2. Eppes zegt:

    In de neorealistische stroming

  3. Pingback: Bevrijdingsdag staat werkelijk in het teken van bevrijding dit jaar. Althans voor Heks: The sun sets me free. En het is ook nog eens heerlijk ZONNIG weer vandaag! Wat een mazzel. | recepten van de toverheks

  4. Het gedicht is “Entartete kunst”, wat door de nazi’s in de oorlog verboden was. Het is een protest tegen dat verbod. De blauwbilgorgel is het monster van het nazisme. In de laatste strofe gaat het beest dood, Buddingh’ wil zeggen “eens gaat de nazi-bezetting over”. Vandaar het “ga heen, ga heen, ga heen” als laatste regel.

  5. Leo van mierlo zegt:

    Een meesterwerk moet je niet dood analyseren.

  6. E.de Schrijver zegt:

    @Leo van Mierlo. De werken van Rembrandt, Bach, Shakespeare, Da Vinci – om zomaar even een paar te noemen – zijn ook nooit geanalyseerd. Toch?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s