Marc groet ’s morgens de dingen

Dag ventje met de fiets op de vaas met de bloem
.                                                               ploem ploem
dag stoel naast de tafel
dag brood op de tafel
dag visserke-vis met de pijp
.                    en
dag visserke-vis met de pet
.               pet en pijp
.        van het visserke-vis
.               goeiendag

Daa-ag vis
dag lieve vis
dag klein visselijn mijn

Paul van Ostaijen

Parafrase

Het gedicht ‘Marc groet ’s morgens de dingen’ vind ik aandoenlijk. Ik zie Marc als een klein kind, een kleuter, een jongetje dat ’s ochtends na het wakker worden aan de keukentafel verschijnt om te ontbijten en daarvoor terloops nog even de dingen groet. Ik vind het mooi en aandoenlijk dat het kleine kind zo veel oog heeft voor details en dat hij deze waardevol vindt om te begroeten. 

Ik ben van mening dat kinderen over veel creativiteit beschikken, omdat ze nog niet alle geschreven en ongeschreven regels van de maatschappij kennen (bijvoorbeeld de ongeschreven regel in onze cultuur dat je wél personen groet en níet dingen). De regels van de maatschappij kunnen naar mijn idee belemmerend werken bij het aanspreken van de creativiteit, de regels maken duidelijk wat niet ‘hoort’ en verkleinen daardoor je wereld. Voor kinderen is alles mogelijk. Dat maakt hun wereld groot en rijk en dat spreekt mij erg aan.

1: De woordlaag

Woordbetekenis 
ploem = dit woord staat niet in Van Dale Professional. Ik lees het als een zelfbedachte uiting van het kind die terloops en nauwelijks bewust uit de mond komt. Ik zie het als een uiting met als betekenis niets bijzonders, als een woord in dezelfde trant als ‘pomtiedom’.
visserke-vis = dit woord staat ook niet in Van Dale Professional en lees ik als een kinderlijke uiting van een liefkozend woord voor ‘vis’.
visselijn = dit woord staat ook niet in Van Dale Professional en lees ik eveneens als een kinderlijke uiting van een liefkozend woord voor ‘vis’.

Zinsconstructies 
Aangezien ik tijdens mijn opleiding met het vak ‘grammatica’ geleerd heb dat een zin sowieso een werkwoord en een onderwerp moet bevatten, was mijn eerste gedachte dat er in dit gedicht nergens sprake is van een zin. In dit gedicht komt namelijk geen enkel werkwoord voor. Daarom was mijn eerste gedachte dat er in dit gedicht ook geen juiste zinsconstructies staan.

Echter omschrijft Van Dale Professional een zin als ‘een reeks (van een of meer) woorden in syntactisch verband die een afgeronde gedachte uitdrukt’. Dit gedicht bestaat louter uit begroetingen en persoonlijk zie ik een begroeting als een afgeronde gedachte. Hiervan uitgaande vind ik de zinsconstructies in dit gedicht vrijwel overal correct. Behalve in de laatste versregel: ‘dag klein visselijn mijn’. In de laatste regel zou bij een correcte zinsconstructie ‘dag kleine visselijn van mij’, of iets in die trant, moeten staan.

Stijlfiguren
Enumeratio:
In het gedicht groet Marc, zoals de titel al aangeeft, meerdere dingen: ventje met de fiets op de vaas met de bloem, stoel naast de tafel, brood op de tafel, visserke-vis met de pijp, visserke-vis met de pet, pet en pijp van het visserke-vis, vis, lieve vis, en klein visselijn mijn. Er is sprake van een opsomming, oftewel enumeratio. 

Parallellisme:
* Er is op syntactisch niveau sprake van parallellisme. Van de negen keer dat Marc iets begroet, begint hij acht keer met ‘dag’ en volgt daarna hetgene wat hij begroet. Eenmaal echter begint hij met hetgene wat hij begroet en zegt hij daarná ‘goeiendag’. Dit is het geval in versregel 8, 9 en 10, die samen één zin vormen (pet en pijp / van het visserke-vis / goeiendag). Hier zegt Marc tevens ‘goeiendag’ in plaats van ‘dag’ wat hij in de overige acht gevallen zegt.
*
Tevens komt er woordherhaling voor binnen de versregel: er is sprake van parallellisme op lexicaal niveau. Dit is het geval in: ploem – ploem (versregel 2).

Neologisme:
De woorden ‘ploem’, ‘visserke-vis’ en ‘visselijn’ staan niet in Van Dale Professional en zijn daarom neologismes: nieuwe woorden.

Paranomasia:
In versregel 1 en 2 komen de woorden ‘bloem’ en ‘ploem’ voor. Er is sprake van twee woorden in de tekst die bijna aan elkaar gelijk zijn: er is een paranomasia.

Anastrofe:
In de laatste versregel is sprake van een afwijking in de gewone woordvolgorde: er is sprake van anastrofe. Er staat namelijk ‘dan klein visselijn mijn’, terwijl de gewone woordvolgorde zou zijn: ‘dag mijn kleine visselijn’ of ‘dag kleine visselijn van mij’.

2: De klanklaag

Rijmschema
Het rijmschema is: aabbcdecfg ffh

Er komt enkele keren gepaard rijm voor (aa, bb, ff), maar aan het gedicht in zijn geheel kunnen we niet een bepaald rijmschema koppelen.

Eindrijm 
* bloem – ploem (mannelijk rijm)
* tafel – tafel (vrouwelijk rijm, gelijk rijm)
* pijp – pijp (mannelijk rijm, gelijk rijm)
* vis – vis (mannelijk rijm, gelijk rijm)
* visserke-vis – vis (mannelijk rijm, rijk rijm)

Binnenrijm
* klein – visselijn – mijn (mannelijk rijm)

Alliteratie 
* ventje – fiets – vaas
* visserke-vis
* pet – pijp

Klinkerrijm
Er is geen sprake van klinkerrijm in dit gedicht.

3: De metrische laag

Metrum 
Het metrum van dit gedicht is als volgt:

– V – V V – V

– – V V V – V V – V V –
V V
– – V V – V
– – V V – V
– – V V – V V –
V
– – V V – V V –
– V –
V V – V V –
– V V

– V V
– V V –
– V V V – –

In dit gedicht zit geen metrum.

4: De beeldlaag

Beeldspraak
Naar mijn idee is er in dit gedicht geen sprake van beeldspraak.

De ‘opgeroepen wereld’
Ik denk dat er geen dubbele laag in dit gedicht aanwezig is en dat er daarom ook geen sprake is van een ‘opgeroepen wereld’.

5: De grafische laag

Strofe-indeling 
Het gedicht bestaat uit twee strofes: één van tien regels en één van drie regels.

Typografie 
Dit gedicht kent een opvallende typografie. Het lettertype en de lettergrootte zijn niet opvallend, maar de verschillende uitlijning wel.

Paul van Ostaijen heeft ervoor gekozen om de tekst van versregel 2, 6, 8, 9 en 10 niet links uit te lijnen. Er is bij deze versregels een ruimte leeg gelaten voordat de tekst geplaatst is.

Als je regel 6, 8, 9 en 10 los van de overige regels bekijkt, lijken ze ten opzichte van elkaar gecentreerd uitgelijnd te zijn. Regel 2 is daarentegen rechts uitgelijnd, die eindigt op hetzelfde punt als waar regel 1, de langste regel van het gedicht, eindigt.

De overige regels – regel 1, 3, 4, 5, 7, 11, 12 en 13 – zijn links uitgelijnd. Opvallend is dat in deze acht regels elke regel begint met het woord ‘dag’. In de vijf regels die níet links uitgelijnd zijn, beginnen de regels met een ander woord dan ‘dag’.

Dichtvorm 
Er is in dit gedicht geen typische dichtvorm.

Verdeling van de zin over de strofe
Naast de titel beginnen ook beide strofes met een hoofdletter. Daardoor lijkt het alsof er na de titel twee zinnen volgen. Echter is er nergens een punt geplaatst en zou je de twee zogenaamde zinnen ook op kunnen splitsen in meerdere zinnen. In het gedicht groet Marc negen keer iets. Je zou bijna elke begroeting als een losse zin kunnen opvatten.

Als ik het gedicht volgens mijn idee zou indelen in zinnen, mét hoofdletters en leestekens, dan zou die als volgt zijn: Marc groet ’s morgens de dingen / Dag ventje met de fiets op de vaas met de bloem! / Ploem, ploem. / Dag stoel naast de tafel! / Dag brood op de tafel! / Dag visserke-vis met de pijp / en / dag visserke-vis met de pet! / Pet en pijp / van het visserke-vis, / goeiendag! / Da-aag vis! / Dag lieve vis! / Dag klein visselijn mijn! In mijn opvatting zouden er na de titel dus negen zinnen volgen.

Leestekens
Leestekens worden in dit gedicht nauwelijks gebruikt. Strofe 1 en 2 beginnen beide met een hoofdletter, maar ze worden niet afgesloten met een punt, vraagteken of uitroepteken. Ook worden er geen aanhalingstekens gebruikt, terwijl – behalve de titel die in de derde persoon geschreven is – het hele gedicht een citaat is van Marc.

In het woord ‘Daa-ag’ in versregel 11 is een streepje geplaatst. Het woord ‘Dag’ zelf heeft echter niet noodzakelijk een streepje nodig. Ik neem aan dat hij geplaatst is om een bepaalde uitspraak van het woord te verzorgen. In plaats van één lettergreep kent het woord mét streepje twee lettergrepen. In mijn beleving komt de klemtoon op de eerste lettergreep. Het streepje in ‘Daa-ag’ zorgt naar mijn idee voor deviatie naast alle andere ‘dag’-woorden en voor een speelse en kinderlijke uitstraling van de groet aan de vis.

Hoofdlettergebruik
In dit gedicht zijn in totaal drie hoofdletters geplaatst: in het eerste woord van de titel in de naam ‘Marc’, in het eerste woord van de eerste strofe in ‘Dag’, en in het eerste woord van de tweede strofe in het woord ‘Daa-ag’.

Over de dichter

De Vlaamse dichter en prozaschrijver Paul van Ostaijen (1896-1928) debuteerde als dichter in 1916 met ‘Music Hall’. Hij streefde naar een zo groot mogelijke harmonie tussen de grafische vorm en de inhoud. Zelf sprak hij van ritmische typografie. In 1918 verscheen de sociaal bewogen bundel ‘Het sienjaal’. Van Ostaijen was van 1914 tot 1918 ambtenaar bij de gemeente Antwerpen. Hij raakte betrokken bij het activisme, waardoor hij na de Eerste Wereldoorlog een tijdje naar Berlijn vluchtte. In Berlijn maakte hij kennis met het expressionisme, het dadaïsme en het vroege surrealisme. In 1921 keerde Paul van Ostaijen terug naar België en werd opgeroepen om in het Belgische bezettingsleger in Duitsland te dienen. In 1924 werd hij verkoper in een boekwinkel in Antwerpen en van 1925 tot 1926 was hij kunsthandelaar in Brussel. Inmiddels was hij erg ziek. Voor tbc werd hij verpleegd in Versel en later in het sanatorium van Miavoy-Anthée in de Ardennen, waar hij overleed. De bundel ‘Bezette stad’ (1921) werd in 1964 verfilmd. In 1983 verschenen zowel zijn ‘Verzameld proza’ als zijn ‘Verzamelde poëzie’.

Interpretatie

Ik interpreteer het gedicht als een lichtvoetige en kinderlijke tekst die de creativiteit van een kind weergeeft. Volwassenen die de geschreven en ongeschreven regels van de maatschappij kennen, groeten doorgaans alleen personen en wellicht enkele dieren, maar kinderen als Marc zijn niet op de hoogte van deze regels en hebben er geen moeite mee om ook dingen te groeten. Waarom ook niet?, vraag ik me af na het lezen en analyseren van dit gedicht.

Paul van Ostaijen streefde naar een zo groot mogelijke harmonie tussen de grafische vorm en de inhoud. Zelf sprak hij van ritmische typografie. Ik vind dat dit in dit gedicht erg goed naar voren komt. Sommige regels zijn niet links uitgelijnd, maar beginnen met een ruimte wit. Omdat de dichter de typografie verbindt aan de inhoud, vat ik de ruimtes wit op als een moment van stilte voordat het kind, Marc, weer begint met praten.

Advertenties

2 reacties op Marc groet ’s morgens de dingen

  1. Van Dam zegt:

    Dit gedicht is wonderschoon uitgevoerd door Mies de Heer, in de jaren ’70 en ’80 van Poëzie Hardop Gezongen. Dit geldt ook voor het gedicht “Voor een dag van morgen” en vele andere, zoals “Ode aan de lucht” van Pablo Neruda (door Mies de Heer en Frits Lambrechts). Waarom horen we hier nooit iets van? Werk Ida Gerhardt, Lucebert, en vele anderen, schitterend op muziek gezet door o.a. Antoine Oomen. Zeer de moeite waard om uit het archief te halen.

  2. Wat ik zeer opvallend vind aan dit gedicht is dat hij het eerst heeft over een “visserke-vis met de pijp” en “visserke-vis met de pet”, en dan later praat over “lieve vis” en “visselijn mijn”.

    Gaat het hier over hetzelfde? Is het een vis met een pijp en een pet? Dat lijkt me wel zeer vreemd. Is het dan misschien een visser met een pijp en pet, en dan later een vis die ergens anders is? Is de visser misschien ook het “ventje met de fiets op de vaas met de bloem”? Dat zou wel kunnen.

    Van Ostaijen geeft niet veel informatie, maar je kan je een keuken bedenken met een visbokaal, een gedekte tafel, een vaas met een bloem, enzovoort, wat toch een bepaalde volkse sfeer oproept.

    Of ook: hoe hij in weinig woorden toch heel wat fantasie kan teweegbrengen.

    Prachtig toch.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s